Het Federatief Data Stelsel: de basis voor een datagedreven overheid

De Nederlandse overheid beschikt over enorme hoeveelheden gegevens. Gegevens over burgers, bedrijven, gebouwen, voertuigen, zorg, onderwijs en veiligheid. Die gegevens zijn er maar ze zijn verspreid over honderden systemen, organisaties en bestuurslagen die historisch gezien weinig met elkaar communiceren.

Het Federatief Data Stelsel, kortweg FDS, is de ambitie om daar structureel verandering in te brengen. Niet door alle gegevens op één plek samen te brengen, maar door ze vindbaar, toegankelijk en betrouwbaar uitwisselbaar te maken -- op een manier waarbij de eigenaar van de gegevens de regie behoudt.

Waarom het FDS er nu komt

De behoefte aan betere gegevensuitwisseling binnen de overheid is niet nieuw. Wat wél nieuw is, is de urgentie. Een aantal ontwikkelingen maakt het onmogelijk om de huidige situatie nog langer te handhaven.

Burgers en bedrijven verwachten dat de overheid als één geheel werkt. Wie een vergunning aanvraagt, een uitkering regelt of zorg nodig heeft, wil niet steeds dezelfde gegevens opnieuw aanleveren bij verschillende overheidsinstanties. De realiteit is dat dit nog dagelijks gebeurt omdat systemen niet met elkaar praten en organisaties elkaars gegevens niet kunnen of mogen gebruiken.

Tegelijkertijd groeit de druk vanuit Europa. Het "once only"-principe (burgers en bedrijven leveren gegevens maar één keer aan bij de overheid) is inmiddels Europees beleid. Nederland moet daaraan voldoen, en dat vereist een gegevensinfrastructuur die organisatie- en landsgrenzen overstijgt.

En dan is er de toenemende vraag naar data-gedreven beleid. Beleidsmakers die willen sturen op actuele, gecombineerde informatie kunnen dat alleen als de onderliggende gegevens toegankelijk en betrouwbaar zijn.

Wat het FDS precies is

Het FDS is geen systeem dat je installeert. Het is een stelsel van afspraken, standaarden en voorzieningen dat regelt hoe overheidsorganisaties gegevens met elkaar delen.

De kern van het FDS bestaat uit drie principes:

• Regie bij de bron: gegevens blijven waar ze thuishoren, bij de organisatie die ze beheert. Ze worden bevraagd waar ze staan en niet gekopieerd naar één of andere (centrale) database.
• Transparantie over gebruik: wie welke gegevens opvraagt en waarvoor, wordt vastgelegd en is inzichtelijk. Burgers en organisaties kunnen zien wat er met hun gegevens gebeurt.
• Vertrouwen als fundament: deelnemers aan het stelsel weten wie ze tegenover zich hebben, welke afspraken er gelden en hoe naleving wordt geborgd.

Dit onderscheidt het FDS van eerdere pogingen om gegevensuitwisseling te verbeteren. Het gaat niet om een nieuw megasysteem, maar om een gedeelde infrastructuur waarop bestaande systemen kunnen aansluiten.

Wat het FDS betekent voor overheidsorganisaties

Voor gemeenten, provincies, waterschappen en rijksoverheidsorganisaties betekent het FDS een fundamentele verschuiving in hoe zij naar hun IT-landschap kijken.
Gegevens zijn niet langer alleen een intern bezit. Ze zijn onderdeel van een bredere infrastructuur waarop andere organisaties kunnen bouwen, mits de juiste afspraken zijn gemaakt en de technische aansluiting op orde is.

Om díe redenen moet er aan concrete eisen voldaan worden. Systemen moeten gegevens kunnen ontsluiten via gestandaardiseerde interfaces. Organisaties moeten kunnen aantonen wie toegang heeft tot welke gegevens en op basis van welke grondslag. En de infrastructuur moet robuust genoeg zijn om de continuïteit van gegevensuitwisseling te garanderen, ook als individuele systemen worden vervangen of geüpgraded.

Voor IT-leiders en integratiearchitecten is het FDS daarmee niet alleen een beleidsthema. Het is een concrete architectuurvraag die nu al om antwoorden vraagt.

De samenhang met FSC, OOTS en digitale wallets

Het FDS is het raamwerk. De andere onderdelen die we later zullen bespreken vullen het in.

Federatieve Service Connectiviteit (FSC) is de technische standaard die regelt hoe organisaties elkaar vinden, authenticeren en geautomatiseerd gegevens uitwisselen binnen het FDS. OOTS is de Europese dimensie: het systeem dat grensoverschrijdende gegevensuitwisseling mogelijk maakt en waarop Nederland moet aansluiten. En digitale wallets geven burgers zelf de regie over hun eigen gegevens. Het sluitstuk van een stelsel dat draait om vertrouwen en transparantie.

Samen vormen ze de infrastructuur voor een overheid die gegevens niet langer opslaat en beheert als eilanden, maar deelt als een netwerk.

Waarom 2026 een keerpunt is en wat Enable U daarin betekent

De urgentie is niet abstract. Eind 2026 moet elke gemeente voldoen aan de eIDAS 2.0-verordening en in staat zijn om OOTS-verzoeken te verwerken, ongeacht de protocollen waarop de onderliggende systemen draaien. Tegelijkertijd is Nederland verplicht een NL-Wallet beschikbaar te stellen waarmee burgers hun gegevens en documenten digitaal kunnen beheren en delen.

Dat zijn concrete verplichtingen met een harde deadline.

Enable U heeft zich op beide voorbereid. Vanuit het integratieplatform wordt elke gemeente een FSC-connector aangeboden een OpenFSC as a Service oplossing die de technische aansluiting op het FDS direct bereikbaar maakt. Omdat het platform ook eDelivery-gecertificeerd is, verdwijnt daarmee een tweede drempel voor gemeenten die moeten aansluiten op Europese gegevensuitwisseling. En voor de wallet-kant zijn inmiddels contacten gelegd met meerdere wallet-leveranciers, zodat gemeenten ook op dat vlak kunnen worden ondersteund.

Nederland is door succesvolle projectathons voorbereid op de vragen die vanuit gemeenten gaan komen: "we hebben een OOTS-koppeling nodig" en "we moeten onze gegevens en diensten vanuit een wallet kunnen leveren." Enable U staat klaar om die vragen te beantwoorden. Niet alleen met advies, maar met een werkende oplossing.